Eerst wat achtergrond over Marc Chagall:
Hij werd in 1887 geboren als Mosje Segal in het Wit-Russische Vitebsk. Het is aan zijn moeder te danken dat hij kunstenaar is geworden. Zij steunde hem toen hij aangaf te willen schilderen en zocht een leraar voor hem: Jehuda Pen. In 1907 wil Chagall meer en vertrekt hij naar St. Petersburg om aan de kunstacademie te studeren. Het lukt hem om toegelaten te worden, maar hij vindt het saai, Griekse en Romeinse koppen natekenen. In 1909 switcht hij naar een andere kunstschool, waar de invloed van Parijs merkbaar was. Hij maakt kennis met het werk van Cezanne, die de werkelijkheid versnijdt in vlakken, en Matisse, die haar weergaf in betoverende kleuren. Ook ontmoet hij ondertussen Bella, zijn grote liefde. Om zich te bewijzen voor haar familie vertrekt Chagall naar Parijs. Daar ademt hij alle mogelijke vormen van vernieuwing in, maar de onderwerpen van zijn schilderijen blijven sterk verbonden met Vitebsk. Zijn stijl valt op en wordt omschreven als supranaturalistisch. Hij heeft succes en krijgt uiteindelijk een solotentoonstelling in Berlijn. Hij keert terug naar Vitebsk om te trouwen met Bella, maar door het uitbreken van de 1e wereldoorlog zit hij vervolgens vast in Wit-Rusland. In 1916 wordt hun dochter Ida geboren en in 1917 breekt de Russische revolutie uit, waardoor er grote armoede heerst. In 1922 ziet hij kans om een paspoort te bemachtigen en vertrekt het gezin naar Parijs. Ze zijn daar gelukkig, tot in de jaren 30 het fascisme zijn opkomst doet en in 1941 de Duitsers Frankrijk binnenvallen. In 1942 kunnen ze op het nippertje via Portugal per schip naar Amerika vluchten. Daar aangekomen overkomt hem nog de grootste ramp: Bella overlijdt aan een infectieziekte. Ook hoort hij dat een groot deel van zijn familie is vermoord door de nazi’s. Terwijl Chagall 9 maanden ontroostbaar is, gaat Ida aan de slag en bezorgt haar vader een groot aantal opdrachten en exposities. Ook zorgt zij voor een nieuwe vrouw in zijn leven, de 30 jaar oude Virginia. In 1946 krijgen ze een zoontje, David. In 1948 verlaat het gezin Amerika en keren ze terug naar Frankrijk, maar de relatie wankelt en Virginia verlaat Chagall. Nog dezelfde avond komt Ida langs met een vriendin, Valentina (Vava), een 40-jarige vrouw van Russische afkomst. Zij neemt de zakelijke kant van Ida over en richt het leven van haar man zo in dat hij alle ruimte en tijd heeft om te werken. Ze moedigt hem aan om vooral grote opdrachten aan te nemen. Zo begint hij op 70-jarige leeftijd aan iets totaal nieuws, het brandschilderen van glas. Hij gaat een unieke samenwerking aan met meesterglazeniers Charles Marq en Brigitte Simon, die zijn ontwerpen in glas konden zetten. Zijn 1e grote opdracht is de kathedraal St. Etienne in Metz, waar hij tussen 1958 en 1968 aan werkt. Ondertussen volgen ook o.a. de Notre Dame in Reims, de synagoge van het Hadassah-ziekenhuis in Jeruzalem, het gebouw van de VN in New York (gedachtenisvenster voor Dag Hammerskjöld), en de St. Stefanskirche in Mainz. Het ontwerpen van de glasramen geeft hem op zijn oude dag veel vreugde. Marc Chagall overlijdt in 1985 aan een hartstilstand, en laat de wereld een ongelofelijk oeuvre aan kunst na.
Dag 1: Busreis Amsterdam – Reims
Al snel leren we veel meer over het geloof van Chagall, doordat Ruud, onze reisleider, tijdens de busreis al wat achtergrond deelt. Zo werd het Oost-Europese Jodendom gekenmerkt door een zekere vrolijkheid en sterk muzikale toets. Dat had alles te maken met het Chassidisme, een mystieke vernieuwingsbeweging in het Jodendom, waarvan de geestelijk vader, rabbi Israël Ben Eliezer, een grote nadruk legde op de vreugde in de geloofsbeleving. Religieuze vervoering kwam vooral tot uiting in zang en dans, en het chassidisme kende een indrukwekkende verteltraditie, die benadrukte dat het goddelijke vooral in het leven van alledag te ontmoeten was. God is als liefdevolle dynamiek in alles te ervaren.
Uitgangspunt in de joodse mystieke traditie is dat onze zichtbare werkelijkheid, voortkomt uit en gedragen wordt door een niet-zichtbare werkelijkheid, de wereld van de Essentie. De mens is in staat om in de zichtbare werkelijkheid de wereld van de Essentie tot uitdrukking te brengen. In deze wereld groeide Chagall op als kind. Het familieleven, de feesten en honderden verhalen kleurden zijn jeugd en verschenen in de honderden werken van zijn hand. Hij wilde geweldige positieve kracht die in de liefde schuilgaat, in zijn kunst zichtbaar maken. Daarbij keren ook steeds de beelden uit Vitebsk terug. Een bijzonder voorbeeld is zijn vioolspelende oom Neuch. Tijdens het werk neemt hij de kleine Chagall mee en begint, wanneer de kans zich voordoet, op zijn viool te spelen. Het maakt diepe indruk op Chagall en was de inspiratie voor het schilderij: de violist, te zien in het Stedelijk Museum.
Wat ook een diepe indruk op mij maakte, was hoe Ruud het Joodse godsbeeld uitlegde: God is zo groot, een naam is te beperkend, te klein, daarom spreken de joden JHWH ook niet uit. Het betekent letterlijk: ‘de zijnde’, ‘de gebeurende’. Een onvoltooid deelwoord, het is nog lang niet klaar, je kunt hem niet niet vatten, weet nog lang niet alles over hem, maar vertrouw hem en laat je verrassen.
Reims
Aangekomen in Reims, brengen we gelijk een bezoek aan de St. Etienne, de kathedraal waar alle Franse koningen zijn gekroond. Chagall mocht de kooromgang ontwerpen en keek daarvoor naar de ramen daarboven, die er al waren. Hij neemt de Christusfiguur eruit over, net als de Madonna. Echter is dat voor hem niet specifiek Maria, maar ‘de moeder met het kind’, symbool voor de toekomst van het joodse volk. Zo is Jezus voor hem ook niet de Messias, maar de lijdende mens, die symbool staat voor het lijden van het joodse volk. Voor allen die lijden omdat ze de weg van de liefde volgen.
Chagall begint bovenin met de scheppende hand van god. Er zit een stukje rood in, de kleur die staat voor de liefde. Uit liefde heeft God alles geschapen. In het rozet geeft hij verschillende onderdelen van de schepping weer.
Daaronder verschillende oudtestamentische verhalen, die uitmonden bij Jezus. Zo loopt de ladder uit Jakobs droom door de volledige 2 ramen heen, en wordt uiteindelijk de ladder van de kruisafname. De opgestane Jezus zet Chagall in knallend rood, omdat God hem deed opstaan uit liefde.
In de twee ramen aan de zijkant zet hij links de joodse koningen en rechts de Franse koningen. Waarbij de boom van de joodse koningen uitkomt bij de moeder met het kind. Dit alles tegen een prachtig blauwe achtergrond.
De volgende dag, tijdens de uitleg van Ruud, maakte ik deze aquarel van de middelste glasramen.
Metz
Deze glasramen vertonen veel overeenkomsten met de schilderijen in het museum Message Biblique. Chagall kreeg tijdens zijn leven al zijn eigen museum, en tijdens de busreis naar de kathedraal las Ruud ons zijn openingsspeech voor. Chagall sprak hierin de wens uit dat het museum een plek zou zijn waar mensen, jong en oud, een ideaal van broederschap en liefde zouden kunnen vinden, zoals hij die in zijn kleuren en lijnen had verbeeld. ’s Avonds liet Ruud ons in een presentatie de overeenkomsten zien tussen de schilderijen uit dit museum en de glasramen in Metz.
We kwamen ’s avonds aan bij deze kathedraal, zodat het licht prachtig op het raam stond en een overweldigend mooie gele kleur voortbracht. Opvallend bij de ingang van deze kerk waren de personificaties van het blinde jodendom (dat niet inziet dat jezus de messias is) met daartegenover de overwinnende kerk. Chagall moet deze ook gezien hebben toen hij hier naar binnen liep, en toch koos hij ervoor om wel de opdracht aan te nemen. Volgens Ruud niet zonder gewetensstrijd. Toen hij gevraagd werd voor zijn 1e opdracht voor glasramen in een kerk, twijfelde hij erg of hij dit als jood kon doen. Hij vroeg overal advies, maar kreeg steeds hetzelfde antwoord: dat het zijn eigen keuze moest zijn. En uiteindelijk koos hij voor de liefde. En hoe…
Ik raakte geëmotioneerd door de uitleg van Ruud bij deze ramen. Een scheppingsverhaal niet met erfzonde centraal maar een liefdesverhaal. Hoe de mens een ’tegenover’ nodig heeft, man en vrouw. Hoe ze hun seksualiteit ontdekken, ze samen 1 worden, trouwen en de zegen meekrijgen van de Allerhoogste. En niet verdreven worden, maar hoe ze het leven mogen gaan ontdekken. Ook hebben de kleuren een prachtige symbolische betekenis. Rood voor de liefde. Geel voor de goddelijke wereld, blauw voor de aardse werkelijkheid en groen voor een mystieke ervaring (waar die twee werelden elkaar raken). Adam en Eva stappen vanuit het geel, het blauw in. Ook zit er humor in: een geit met een thorarol, die verwijst naar Chagalls eerste bezoek aan de synagoge, waarbij hij tegen zijn vader zei dat de rabbijn net zo klonk als de geit bij hen in het dorp. Ik vroeg aan Ruud later hoe hij deze versie van het scheppingsverhaal zag, aangezien hij ook dominee is. Hij antwoordde dat er niet 1 waarheid is, en alles in zijn context moet worden gezien.
Er volgden nog meer ramen met oudtestamentische vertellingen. Noach die het raam opent en de duif vrijlaat onder een regenboog, met tussen die mensen in de ark, weer de moeder met het kind. De toekomst van het joodse volk. Ook zet hij in het rozet Jezus neer met een kistje op zijn hoofd, wat de joden ook dragen met daarin de wet. Hij zet jezus hier dus duidelijk neer als jood. Dit vormt ook een belangrijk overgangsschilderij in zijn museum. Als laatste de ballingschap maar met bovenin een bos bloemen als cadeau. God laat zijn volk niet in de steek.
De volgende ochtend, tijdens de uitleg van Ruud, maakte ik een aquarel van het laatste glasraam, in paarse kleuren, over de Ballingschap.
En toen de rest ging shoppen, bleef ik nog zitten om ook de gele ramen te schilderen, die me de dag daarvoor zo hadden geraakt.
Sarrebourgh
Deze dag reisden we naar Sarrebourgh, waar de bus stopte bij een kapel die ik van buitenaf totaal niet zo zou herkennen. Na een taartje te hebben gegeten in een nabijgelegen bakkerij, gingen we naar binnen in de kapel. Daar overviel ons de geweldige schoonheid van het ‘raam van de vrede’. Een geweldig groot raam, vol kleur. Vanuit de moeder met het kind ontspringt de levensboom, als een groot kleurrijk boeket. In het midden Adam en Eva, met wit gelaat, portretten van Chagall en zijn grote liefde, Bella. Rechts zit Jesaja die zijn profetie voorleest:
Dan zal een wolf zich neerleggen naast een lam,
een panter vlijt zich bij een bokje neer;
kalf en leeuw zullen samen weiden
en een kleine jongen zal ze hoeden.
Een koe en een berin grazen samen,
hun jongen liggen bijeen;
een leeuw eet stro, net als een rund.
Bij het hol van een adder speelt een zuigeling,
een kind graait met zijn hand naar het nest van een slang.
Niemand doet kwaad, niemand sticht onheil
op heel mijn heilige berg.
Want kennis van de HEER vervult de aarde,
zoals het water de bodem van de zee bedekt.
Op die dag zal de telg van Isai
als een vaandel voor alle volken staan.
Dan zullen de volken hem zoeken
en zijn woonplaats zal schitterend zijn.
Uiteindelijk van rechts naar links uit, om de boom heen, mondden de verhalen uit bij Jezus.
We konden dicht op het raam staan, om de techniek van het grisailleren goed te bestuderen, en van een afstand in stilte kijken.
Daarna brachten we een bezoek aan het naastgelegen museum. Hier hing een groot wandkleed, ontworpen door Chagall. Het is een kopie van het raam dat hij ontwierp voor het gebouw van de VN in New York, ter nagedachtenis aan Dag Hammerskjöld, een omgekomen piloot. Het werd geweven door Yvette Cauquil-Prince. Heel indrukwekkend.
De verhalen over Heppenheim & Worms en de laatste dag in Mainz volgen nog. Zie alvast Instagram voor de foto’s en een korte beschrijving.
